Türk Standardları Enstitüsü

Türk Standardları Enstitüsü’nün (TSE) Yapay Zekâ Ekosistemindeki Teknik Rolü ve Uluslararası Standardizasyon Sürecine Entegrasyonu

1. Giriş

Dijital dönüşüm sürecinde yapay zekâ (YZ), yalnızca teknolojik bir paradigma değil, aynı zamanda etik, hukuki ve toplumsal açılardan düzenlenmesi gereken çok boyutlu bir yapı olarak ön plana çıkmaktadır. Bu kapsamda, uluslararası standardizasyon faaliyetleri, YZ sistemlerinin güvenli, şeffaf ve hesap verebilir biçimde geliştirilmesini temin etmeyi amaçlamaktadır. Türkiye’nin bu süreçteki en kritik aktörlerinden biri, Türk StandardlarıEnstitüsü (TSE)’dir.

TSE, yapay zekâya ilişkin standartların hem hazırlayıcısı hem de uygulayıcısı olarak işlev görmekte; uluslararası teknik komitelerdeki etkin katılımıyla Türkiye’nin çıkarlarını gözeten normatif altyapıyı oluşturmaktadır.

2. Yapay Zekâ Alanında Uluslararası Standardizasyon: SC 42’nin Önemi

Uluslararası düzeyde yapay zekâ standardizasyonu, ISO ve IEC tarafından oluşturulan ISO/IEC JTC 1/SC 42 (Artificial Intelligence) teknik alt komitesi çatısı altında yürütülmektedir. SC 42, şu alanlara odaklanmaktadır:

• YZ terminolojisi ve kavramsal çerçevesi

• YZ sistemlerinin güvenilirliği, güvenliği ve hesap verebilirliği

• Veri kalitesi, veri yönetişimi ve eğitim verisi yönetimi

• YZ yönetim sistemleri (AI Management System – AI MS)

• Etik, adillik, önyargı (bias) ve açıklanabilirlik gibi sosyal teknik hususlar

TSE, Mirror Committee (Ayna Komite) mekanizmasıyla Türkiye’deki paydaşların görüşlerini bu komitelere iletmekte ve ülkemizin yapay zekâ alanındaki normatif pozisyonunu belirlemektedir.

3. TSE’nin SC 42 Katılımı ve Türkiye’ye Etkisi

TSE, SC 42 bünyesinde hem P-member (katılımcı üye) hem de çeşitli alt çalışma gruplarında temsilciler bulundurarak Türkiye’nin teknik katkısını sağlar. Bu katılım, özellikle aşağıdaki standartların geliştirilmesinde önem arz etmektedir:

Standart Kodu	Başlık	Durum
ISO/IEC 22989	Artificial intelligence — Concepts andterminology	Yayımlandı
ISO/IEC 23053	Framework for AI systems using ML	Yayımlandı
ISO/IEC 23894	Artificial intelligence — Risk management	Yayımlandı
ISO/IEC 42001	AI Management System Standard (AI MS)	Yayımlandı (2023 sonu)
ISO/IEC 42006	AI Impact Assessment Standard	Taslak aşamasında

TSE, özellikle ISO/IEC 42001’in Türkiye’de adaptasyon sürecine liderlik etmektedir. Bu standart, tıpkı ISO 9001 veya ISO/IEC 27001 gibi bir yönetim sistemi yaklaşımıyla, yapay zekâ çözümlerinin kurumsal düzeyde nasıl ele alınması gerektiğini tanımlar.

4. TSE’nin Ulusal Standartlaşma Faaliyetleri: Ayna Komiteler ve Paydaş Katılımı

TSE, yapay zekâ ile ilgili uluslararası standartların Türkiye’de uygulanabilirliğini artırmak adına çeşitli Ayna Teknik Komiteler (ATK) oluşturmaktadır. Bu komitelerde kamu kurumları, özel sektör, üniversiteler ve STK’lar temsil edilmektedir.

Bazı aktif ATK’lar şunlardır:

• Ayna Komite SC 42 TR (YZ Standartları Ulusal Komitesi): ISO/IEC SC 42 ile entegre çalışır.

• BTK, TÜBİTAK BİLGEM, HAVELSAN, ASELSAN, TÜRKSAT gibi kuruluşlar aktif katılımcıdır.

• Üniversitelerden ODTÜ, Boğaziçi, İTÜ ve Bilkent Üniversitesi gibi kurumlar teknik görüş sunar.

Bu komiteler aracılığıyla Türkiye’de yapay zekâ standardizasyonunun sektörel ihtiyaçlara uygun şekilde özelleştirilmesi sağlanır.

5. Belgelendirme Süreçleri ve Uygunluk Değerlendirmesi

TSE, ISO/IEC 17021 standardı kapsamında akredite bir belgelendirme kuruluşu olarak faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda:

a) Sistem Belgelendirme:

• ISO/IEC 42001 AI Yönetim Sistemi Belgesi (hazırlık aşamasında)

• ISO/IEC 27001 (Bilgi Güvenliği)

• ISO 9001 (Kalite Yönetimi)
YZ çözümlerinin, bu yönetim sistemleriyle entegrasyonu denetlenebilir hale gelir.

b) Ürün ve Hizmet Belgelendirme:

• TSE Hizmet Yeterlilik Belgesi (YZ destekli yazılım veya sistemler için)

• CE İşareti kapsamında YZ içeren ürünlerin AB mevzuatına uygunluğu (özellikle Tıbbi Cihaz Regülasyonu – MDR ve Makine Regülasyonu)

c) Uygunluk Değerlendirme Laboratuvarları:

TSE, sahip olduğu akredite laboratuvar altyapısıyla, veri güvenliği, yazılım davranışı ve siber güvenlik testleri konusunda YZ tabanlı sistemlere özel test prosedürleri geliştirmektedir. Bu sayede kamu ve özel sektör için bağımsız denetim ve uygunluk değerlendirme hizmetleri sunulmaktadır.

6. TSE ve Yapay Zekâ Regülasyonlarına Uyum: AB Yapay Zekâ Yasası Perspektifi

Avrupa Birliği’nin 2025’te yürürlüğe girmesi beklenen Yapay Zekâ Yasası (AI Act), YZ sistemlerini risk kategorilerine ayırarak, yüksek riskli sistemler için zorunlu uygunluk değerlendirmesi ve şeffaflık gereklilikleri getirmektedir.

TSE’nin rolü burada stratejiktir:

• CE işareti gerektiren “yüksek riskli” YZ sistemleri için uygunluk değerlendirmesi yapacak onaylanmış kuruluş (Notified Body) olmak üzere hazırlık yapmaktadır.

• Ulusal mevzuatın, AI Act ile uyumlu hale getirilmesi sürecinde Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile koordineli çalışmaktadır.

7. Sonuç ve Stratejik Öneriler

TSE, yalnızca standart geliştiren bir kuruluş değil, aynı zamanda Türkiye’nin dijital geleceğini şekillendiren bir normatif aktördür. Yapay zekâ sistemlerinin etik, güvenli ve hesap verebilir biçimde geliştirilmesi için oluşturulan uluslararası çerçevelere Türkiye’nin aktif ve uyumlu katılımı, TSE’nin teknik altyapısı ve ulusal komite yapısı sayesinde mümkün olmaktadır.

Stratejik öneriler:

• TSE’nin SC 42’de daha fazla Türk uzmanla temsil edilmesi teşvik edilmelidir.

• Kamu alımları ve teşviklerde, ISO/IEC 42001 gibi YZ yönetim sistem belgelerine öncelik verilmelidir.

• Üniversiteler ve özel sektör, TSE’nin ATK faaliyetlerine daha aktif dahil edilmelidir.

📌 Yapay zekâ ve standartlar alanındaki en güncel haberleri ve gelişmeleri kaçırmamak için LinkedIn’deki sayfamızı takip edin: