Tareks Danışmanlık

TAREKS: Dış Ticarette Dijital Risk Yönetiminin Teknik Altyapısı ve İşleyişi

1. Giriş

Küresel ticaret hacminin artışı, ithalat ve ihracatta ürün güvenliği, tüketici sağlığı ve piyasa denetimi açısından yeni riskler doğurmuştur. Bu kapsamda Türkiye, dış ticaret işlemlerinde teknik düzenlemelere uygunluk ve güvenliğin sağlanması amacıyla TAREKS (Dış Ticarette Risk Esaslı Kontrol Sistemi) adlı dijital bir denetim mekanizmasını devreye almıştır.

TAREKS, Ticaret Bakanlığı koordinasyonunda faaliyet gösteren, tamamen dijital, çevrim içi çalışan, risk analizine dayalı bir ön kontrol sistemidir. Sistem, hem ithalat hem de ihracatta ürün bazlı teknik mevzuat denetimlerinin dijital ortamda yapılmasını sağlar.

2. Hukuki ve Regülasyonel Altyapı

TAREKS’in dayandığı yasal ve düzenleyici çerçeve şunlardır:

• 4703 Sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun

• 4458 Sayılı Gümrük Kanunu

• Dış Ticarette Teknik Düzenlemeler ve Standardizasyon Rejimi Kararı (DTÖ Uyumlu)

• AB teknik mevzuatına uyum çerçevesinde CE işareti taşıyan ürünler dahil çok sayıda yönetmelik (örneğin EMC, LVD, RoHS, MDR, vb.)

TAREKS, söz konusu düzenlemelere uygunluğu denetlemekle yükümlü olan yetkili kuruluşların dijital ortamda eşgüdüm içinde çalışmasını sağlar.

3. TAREKS’in Mimari Yapısı ve Teknik İşleyişi

3.1. Genel İş Akışı

TAREKS, ithalat veya ihracata konu ürünler için gümrük işlemleri sırasında teknik düzenlemelere uygunluk denetimi yapılmasını sağlar. Süreç şu adımlarla işler:

1. İthalatçı veya ihracatçı firma, TAREKS üzerinden başvuru yapar.

2. Sistem, ürün GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu) kodu ve mevzuata göre otomatik risk değerlendirmesi yapar.

3. Eğer ürün “riskli” kategorideyse, TAREKS uygunluk kontrolleri için ilgili kamu kurumuna yönlendirir (TSE, Tarım ve Orman Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, vb.).

4. Fiziki muayene, laboratuvar testi veya belge incelemesi gerekiyorsa bu işlemler tamamlanır.

5. Uygunluk sağlanırsa TAREKS Referans Numarası (TRN) verilir ve gümrük işlemleri tamamlanabilir.

3.2. Teknik Entegrasyonlar

TAREKS aşağıdaki sistemlerle entegre çalışır:

• Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Ortak Veri Havuzu

• GÜVAS (Gümrük Vergi ve Analiz Sistemi)

• E-TUYS (Yetkilendirilmiş Yükümlü Sistemi)

• TSE Belgelendirme Sistemleri

• Tarım ve Orman Bakanlığı Bitki Sağlığı ve Veterinerlik Veri Tabanları

• Elektronik Belge Yönetim Sistemi (EBYS)

• Laboratuvar Bilgi Yönetim Sistemleri (LIMS)

Bu sayede başvuru, belge kontrolü, numune alma, test sonuçları ve nihai uygunluk kararı tamamen çevrim içi ve izlenebilir şekilde yürütülür.

4. Risk Analizi ve Otomasyon Altyapısı

TAREKS’in en kritik bileşenlerinden biri, ürün, firma ve ülke bazlı dinamik risk analiz algoritmalarıdır. Bu algoritmalar, yapay zekâ ve makine öğrenimi tabanlı karar destek sistemleriyle sürekli güncellenmektedir.

4.1. Kullanılan Parametreler:

• Ürünün geçmiş denetim geçmişi

• Firma profili ve denetim puanı

• GTİP koduna ait sektörel risk skoru

• Üretici ülke ve tedarik zinciri bilgileri

• Önceki uygunluk/uygunsuzluk kayıtları

• Anlık piyasa ve dış ticaret verileri

4.2. Karar Destek Motoru:

• Kurala Dayalı Sistem: Önceden tanımlı mevzuata göre otomatik kararlar alır (örneğin, CE işareti olmayan ürün doğrudan red).

• Veri Madenciliği ve ML Modelleri: Belirli ürünlerde tespit edilen sapmalara göre tahmine dayalı risk skorlaması yapar (örn. adversarial ithalat davranışı).

• Gerçek Zamanlı Uyarı Sistemi: Riskli başvurulara sistem içi alarm oluşturur ve manuel denetime yönlendirir.

5. Yapay Zekâ ve TAREKS’in Geleceği

TAREKS, 2023 itibarıyla Yapay Zekâ Destekli Karar Verme Modülü (YZ-KVM) pilot uygulamasını başlatmıştır. Bu sistemde:

• Doğal dil işleme (NLP) kullanılarak ithalat belgelerindeki içerikler otomatik sınıflandırılır.

• Görüntü işleme ile CE etiketi, barkod, ürün etiketi ve sertifikalar otomatik doğrulama sistemine alınır.

• Anomali tespiti ile sahte beyan, belge uyuşmazlığı, tekrar eden uygunsuzluklar tespit edilir.

• Blockchain tabanlı belge doğrulama modülü, üçüncü taraf sertifikaların kaynağını doğrulamak üzere test edilmektedir.

Bu yapılar sayesinde TAREKS’in gümrük süreçlerine entegrasyonu yalnızca belge kontrolüyle sınırlı kalmayıp, proaktif güvenlik ve kalite denetimi sistemine dönüşmektedir.

6. Performans Göstergeleri ve Etkileri

• Yıllık 1 milyondan fazla ithalat ve ihracat işlemi TAREKS üzerinden dijital denetime alınmaktadır.

• Ortalama işlem süresi manuel sistemlere göre %60 kısalmıştır.

• 2024 verilerine göre TAREKS sayesinde uygunsuz ürün ithalatı %35 oranında azaltılmıştır.

• CE, TSE, GDO, RoHS gibi düzenlemelere uygunluk oranı TAREKS entegrasyonu sonrası %92’ye ulaşmıştır.

7. Sonuç ve Değerlendirme

TAREKS, dış ticarette yalnızca mevzuat uyumu değil, aynı zamanda veriye dayalı denetim stratejisi ve entegre dijital kamu altyapısı anlamına gelmektedir. Akıllı sınır yönetimi, yapay zekâ destekli denetim ve dijital belge akışı gibi modern yaklaşımlar sayesinde Türkiye’nin dış ticarette güvenlik, hız ve şeffaflık hedefleri büyük ölçüde karşılanmaktadır.

Öneriler:

• YZ tabanlı otomasyon sistemleri tüm ürün gruplarına yaygınlaştırılmalı

• TAREKS verileri açık veri kapsamında sektörle paylaşılabilir hale getirilmeli

• TAREKS’in AB’nin ICS2 ve eFTI sistemleri ile entegrasyonu sağlanmalı

• Blockchain tabanlı sertifika doğrulama modülü üretimden ithalata kadar uzatılmalı

📌 Dış ticaret ve regülasyon teknolojileri alanındaki en güncel gelişmeleri takip etmek için LinkedIn bültenimizi inceleyin: